เสน่ห์ คล้ายเคลื่อน ตอนที่ 1 จาก: วารสารหนังไทย ผู้เขียน: โดม สุขวงศ์ ผู้พิมพ์: @Chirathiti Chongcharoenphornchai ผมได้ยินชื่อ เสน่ห์ คล้ายเคลื่อน ครั้งแรกเมื่อหลายปีมาแล้ว จากคุณแท้ ประกาศวุฒิสาร ช่างภาพและภาพยนตร์รุ่นก่อนสงครามโลก ท่านบอกว่า เสน่ห์ เป็นคนทำหนังการ์ตูนไทยคนแรก แต่ตอนนั้นไม่รู้ทำไม ผมไม่ได้เอาใจใส่ ไม่ได้ไต่ถามอะไรให้ชัดเจน จนกระทั่งได้มาคุยกับคุณปยุต เงากระจ่าง เมื่อกลางปีนี้ คุณปยุต ได้เล่าเรื่องที่ท่านได้พบคุณเสน่ห์ แต่เหมือนไม่ได้พบและได้เล่าถึงแรงดลใจในการคิดทำหนังการ์ตูนไทยจนสำเร็จว่า มาจากคุณเสน่ห์ เพราะคุณเสน่ห์ได้พยายามทำหนังการ์ตูนไทยมาแล้ว ผมจึงเกิดความรู้สึกอยากศึกษาเรื่องการทำหนังการ์ตูนไทยของคุณเสน่ห์อย่างจริงจัง ซึ่งคงจะมีการศึกษาค้นคว้ากันต่อไป อย่างไรก็ดี ผมเชื่อว่านอกจากคุณเสน่ห์ อาจจะมีคนไทยอีกบางคนได้คิดและพยายามจะทำหนังการ์ตูน เพียงแต่ไม่มีใครรู้หรือไม่เปิดเผย แต่สำหรับคุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน ท่านผู้นี้ได้ลงมือกระทำและสำเร็จเป็นชิ้นงานแล้ว แม้จะเป็นงานสั้นๆ แต่ก็ถือเป็นหน่อหรือเชื้อของหนังการ์ตูนไทย ท่านจึงเป็นต้นตระกูลหนังการ์ตูนไทย คุณเสน่ห์ คงวาดฝันไว้ยาวไกลกว่าหนังม้วนเล็กๆท่านจึงเสนอโครงการขอให้รัฐบาลหรือราชการสนับสนุน แต่อนิจจาท่านไม่สมหวังและตายไปพร้อมกับการให้กำเนิดหนังการ์ตูนไทย ซึ่งกลายเป็นตำนานที่อาจไม่มีใครเล่าขานกันอีก ผมสังเกตว่า ในวงการโลกภาพยนตร์ หรือที่มีคนเรียกขานว่าโลกมายา นี้ บรรดาผู้ที่บุกเบิก คิดค้น หรือก่อการก่อตั้งอะไรขึ้นมาในวงการนี้ มักจะอาภัพอับโชค ไม่พบจุดจบที่เลวร้าย ก็มักจะสาบสูญ ถูกลืม ถูกโกง คุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน ก็เป็นผู้บุกเบิกที่อาภัพอีกคนหนึ่งของโลกมายา วารสารหนังไทย ในนามมูลนิธิหนังไทย ในพระอุปถัมภ์ของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอนุสรมงคลการ จึงตั้งใจจะชุบตำนานของท่านให้กลับมา และปรากฏอยู่ในประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ของชาติ ในเบื้องต้นนี้ วารสารของเราได้รับความกรุณาจากคุณแท้ ประกาศวุฒิสาร ที่ปรึกษาของวารสาร ซึ่งนอกจากท่านเคยเป็นนักทำหนังไทยในยุคก่อนสงครามแล้ว ยังเป็นนักเก็บและนักบันทึกข้อมูลทั้งในฐานะที่ท่านเองก็เคยรู้จักคุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน ท่านจึงรับอาสาติดตามหาข้อมูลเบื้องต้น ได้ไปพบญาติของคุณเสน่ห์ คือคุณประพันธ์ เลิศสลัก (น้องภรรยาคุณเสน่ห์ : จรูญ เลิศสลัก) เพื่อสอบถามประวัติและหลักฐานข้อมูลต่างๆ โดยเฉพาะหนังการ์ตูนที่คุณเสน่ห์ทดลองทำ ซึ่งคุณแท้ท่านได้เคยเห็นเป็นม้วนเล็กๆ แต่ไม่เคยดู ทำให้เราได้ข้อมูลเท่าที่คุณประพันธ์จำได้และที่น่ายินดีคือได้รูปถ่ายของคุณเสน่ห์จากคุณประพันธ์มาถึงห้ารูป คุณประพันธ์ได้เขียนประวัติของคุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน มาให้เป็นบันทึกสั้นๆว่า คุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน เป็นช่างเขียน ภาพหน้าปกหนังสืออ่านเล่นแบบต่างๆ ให้ร้านขายหนังสือในเวิ้งนาครเกษมแทบทุกร้าน ส่วนมากจะเป็นรูปสมัยใหม่และแบบศิลปต่างๆ จนไปถึงภาพการ์ตูนของ พล นิกร กิมหงวน สมัยก่อน และต่อมาได้คิดสร้างหนังการ์ตูนแบบเมืองนอก เอาเรื่องพระอภัยมณีมาทำ ในตอนนั้นบ้านเมืองของเราก็กำลังเกิดสงครามโลกครั้งที่ ๒ ต้องใช้ค่าใช้จ่ายอย่างมาก จึงได้คิดไปติดต่อท่านนายกสมัยนั้น คือ ท่านปรีดี พนมยงค์ พอดีกับเครื่องอุปกรณ์ต่างๆ เช่นฟิล์มก็หายาก ท่านจึงให้ลองทำไปแต่ก็พยายามทำไปจวนสำเร็จ ก็มาล้มป่วยลง จนจากไป ถึงแก่กรรมอายุ ๓๖ สงครามเลิกไม่นาน คุณแท้ ได้คำนวณปีเกิดของคุณเสน่ห์ว่า น่าจะเกิดราวปีพ.ศ.๒๔๕๗ ปีเถาะ และถึงแก่กรรมเมื่ออายุ ๓๖ ปี ตกประมาณพ.ศ.๒๔๙๓ ซึ่งคงจะต้องตรวจสอบค้นคว้ากันต่อไป คุณแท้ ยังกรุณาพาเราไปพบคุณเสาว์ บุญเสนอ คุณปู่นักเขียนเรื่องหนังผู้อาวุโสที่สุดของไทย (บางทีอาจจะของโลกด้วยก็ไม่รู้ เพราะท่านเขียนมาตั้งแต่สมัย ร.๖ โน่น) คุณเสาว์ คุ้นเคยกับคุณเสน่ห์ และเคยสนับสนุนการทดลองทำหนังการ์ตูนของคุณเสน่ห์มาตลอด ท่านเคยเก็บรักษาม้วนหนังการ์ตูนของคุณเสน่ห์ไว้ระยะหนึ่ง ก่อนที่จะมีญาติคุณเสน่ห์(น้องชาย)มาขอไป เราจึงขอให้คุณเสาว์ซึ่งท่านเป็นนักเขียนอยู่แล้ว เขียนเรื่องคุณเสน่ห์ทำหนังการ์ตูนไทยให้วารสารเราเสียเลย ผมเอง ทีแรกตั้งใจจะเขียนเรื่องคุณเสน่ห์จากที่คุณปยุตเล่าให้ฟัง เพราะเป็นเรื่องเล่าที่น่าประทับใจ โดยเฉพาะใครที่เคยคุยกับคุณปยุต คงรู้ดีว่าท่านเป็นนักเล่าที่ดีขนาดไหน แต่ผมลงมือเขียนไปแล้ว ก็รู้สึกว่าไม่ได้อรรถรสอย่างที่คุณปยุตเล่า ลงท้ายจึงต้องไปขอให้คุณปยุตท่านเขียนให้ ซึ่งท่านก็ออกตัวว่าท่านไม่ใช่นักเขียนหนังสือ แต่ท่านก็เขียนมาให้เรา แถมยังเขียนรูปประกอบที่ช่วยให้เห็นภาพในความทรงจำของท่านได้อย่างชัดเจนด้วย ซึ่งท่านจะได้อ่านเป็นลำดับถัดไป ในฉบับนี้จึงเป็นการประมวลเรื่องของคุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน จากการบอกเล่าของคนที่เคยรู้จัก หวังว่าพอจะช่วยให้เรารู้จักคุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน ในฐานะผู้ให้กำเนิดหนังการ์ตูนไทย และผู้จุดประกายให้หนังการ์ตูนไทย พอจะเป็นแรงดลใจให้มีผู้สนใจค้นคว้าเรื่องคุณเสน่ห์ คล้ายเคลื่อน ยิ่งขึ้นไป